ช่วงนี้เรามักได้ยินคำว่า ‘หาดใหญ่เป็นแอ่งกระทะ น้ำเลยท่วม’ จนกลายเป็นวลีติดปากที่ทำให้คนมองพื้นที่นี้ในแง่ลบ เหมือนเราตั้งเมืองผิดที่ เหมือนเราอยู่ในทำเลต้องคำสาป
หากเราย้อนมองประวัติศาสตร์และหลักภูมิศาสตร์เศรษฐกิจ เราจะพบความจริงอีกด้านว่า ที่หาดใหญ่เจริญรุดหน้าแซงทุกเมืองในภาคใต้มาได้ ก็เพราะความเป็น ‘พื้นที่ราบลุ่มต่ำ’ หรือแอ่งกระทะนี่แหละ ทำไมพื้นที่ที่ดูเหมือนจะแย่ ถึงกลายเป็นทำเลทองในอดีต? และเราจะเปลี่ยนวิกฤตภูมิศาสตร์ให้เป็นโอกาสแบบเมืองระดับโลกได้อย่างไร?
ทำไมบรรพบุรุษถึงเลือกสร้างเมืองตรงนี้
หากเราย้อนกลับไปดูเหตุผลในการปักหมุดสร้างเมืองหาดใหญ่ จะพบว่าปัจจัยหลักในการตัดสินใจคือยุทธศาสตร์ด้านการคมนาคมขนส่งที่ชาญฉลาดที่สุดในยุคนั้น
การสร้างทางรถไฟในอดีตต้องการพื้นที่ที่ราบเรียบและต่อเนื่องที่สุด เพื่อลดต้นทุนและอุปสรรคในการก่อสร้าง ซึ่งภูมิประเทศแบบแอ่งกระทะของหาดใหญ่ตอบโจทย์ข้อนี้ได้อย่างสมบูรณ์แบบ พื้นที่ราบก้นกระทะที่กว้างใหญ่ทำให้วิศวกรสามารถวางรางรถไฟเชื่อมต่อได้ถึง 3 ทิศทาง จนกลายเป็น ‘ชุมทางรถไฟหาดใหญ่’ ที่ทรงพลังที่สุด ซึ่งหากไปตั้งเมืองในพื้นที่อื่นที่มีความลาดชันหรือเป็นเนินเขา การสร้างชุมทางขนาดใหญ่นี้มีความเป็นไปได้ยากมาก
ในทางธรณีวิทยา แอ่งกระทะคือพื้นที่ปลายน้ำที่ทำหน้าที่รับตะกอนดินตะกอนทราย ที่ถูกชะล้างลงมาจากเทือกเขาบรรทัดและเทือกเขาสันกาลาคีรี สะสมตัวกันเป็นเวลาล้านปีจนกลายเป็นผืนดินที่อุดมสมบูรณ์และมีความชุ่มชื้นสูง เหมาะอย่างยิ่งสำหรับการเพาะปลูกและทำเกษตรกรรม หนึ่งในหลักฐานสำคัญคือ ‘ขุนนิพัทธ์จีนนคร’ (เจียกีซี) หนึ่งในสี่ขุนพลผู้สร้างเมืองหาดใหญ่ ซึ่งเดิมเป็นผู้รับเหมาสร้างทางรถไฟ แต่เมื่อเห็นศักยภาพของพื้นที่ ท่านจึงผันตัวมาเป็นผู้บุกเบิกการทำสวนยางพารารุ่นแรกๆ และกลายเป็นจุดเริ่มต้นของเศรษฐกิจยางพาราในหาดใหญ่
ดังนั้น การที่หาดใหญ่ตั้งอยู่ในก้นกระทะ จึงไม่ใช่ความบังเอิญ แต่เป็นการเลือกทำเลที่ดีที่สุดในการดึงดูดทั้งการคมนาคมและทรัพยากรธรรมชาติให้ไหลมารวมกันที่จุดเดียว
ส่องเมืองแอ่งกระทะโลกที่จัดการน้ำได้
โลกนี้มีเมืองใหญ่มากมายที่ตั้งอยู่ในแอ่งกระทะ และเจริญสุดขีด พวกเขาทำได้อย่างไร?
เมืองไทเป ประเทศไต้หวัน แฝดคนละฝาของหาดใหญ่ ไทเปตั้งอยู่ใน ‘แอ่งไทเป’ ล้อมรอบด้วยภูเขาสูงชัน และต้องรับมือพายุไต้ฝุ่นปีละหลายลูก สภาพหนักหนากว่าหาดใหญ่มาก
เขาไม่ย้ายเมือง แต่ใช้ทางผันน้ำ (Flood way) ขนาดยักษ์เพื่อเบี่ยงน้ำอ้อมเมือง และเปลี่ยนพื้นที่ริมน้ำให้เป็นสวนสาธารณะรับน้ำ ที่ยอมให้น้ำท่วมได้เพื่อชะลอน้ำไม่ให้เข้าเขตเศรษฐกิจ
เมืองเกียวโต ประเทศญี่ปุ่น เมืองเก่าในก้นกระทะ ตั้งอยู่ในแอ่งล้อมภูเขา 3 ด้าน มีแม่น้ำคาโมะไหลผ่านกลางเมือง (คล้ายคลองอู่ตะเภา)
ใช้การดูแลพื้นที่ต้นน้ำอย่างเคร่งครัด ห้ามตัดไม้บนภูเขารอบเมืองเด็ดขาด เพื่อลดความเร็วน้ำหลากและออกแบบผังเมืองที่ไม่ขวางทางน้ำ
ข้อเสนอทางผังเมืองหาดใหญ่ต้องปรับตัวอย่างไร
เราย้ายเมืองไม่ได้ แต่เรา ‘ปรับเมือง’ ให้สู้กับน้ำได้ ด้วยหลักการ อยู่ร่วมกับน้ำ
1. เพิ่มทางด่วนให้น้ำ บทเรียนจากไทเปคือ คลองระบายน้ำเดิมอาจไม่พอในอนาคต ต้องศึกษาการทำทางเลี่ยงน้ำรอบนอกเมืองชุดใหม่ ที่รองรับปริมาณน้ำฝนแบบสุดขั้วได้จริง
2. เปลี่ยนเมืองให้เป็นฟองน้ำ (Sponge City) เลิกถมที่จนเต็มแล้วเทคอนกรีตทับ หาดใหญ่ต้องการพื้นที่หน่วงน้ำในเมือง เช่น การเปลี่ยนสวนสาธารณะ ลานจอดรถ หรือสนามโรงเรียน ให้เป็นแก้มลิงชั่วคราวที่ยอมให้น้ำท่วมขังได้ 2-3 วันเพื่อรอระบาย ลดภาระท่อระบายน้ำหลัก
3. ผังเมืองที่เคารพทางน้ำ ผังเมืองรวมต้องเข้มงวด ห้ามก่อสร้างหมู่บ้านจัดสรรหรือถมดินขวางทางน้ำหลากธรรมชาติโดยเด็ดขาด การถมที่ดินแบบไร้ทิศทางในปัจจุบันคือสาเหตุหลักที่ทำให้น้ำระบายไม่ทัน ไม่ใช่เพราะฝนตกหนักเพียงอย่างเดียว
หาดใหญ่เป็นพื้นที่ลาดเทที่ส่งน้ำลงทะเลสาบสงขลา เปรียบเสมือนคอขวด หากระดับน้ำในทะเลสาบหนุนสูง น้ำจากหาดใหญ่ก็ระบายไม่ได้ ทางออกที่มีหลายฝ่ายพูดคุยกันคือการ ตัดยอดน้ำจากพื้นที่รอบนอกให้ระบายลงอ่าวไทยในช่องทางอื่นให้เร็วที่สุด ก่อนที่จะไหลมารวมกันจนล้นทะเลสาบ เพื่อรักษาระดับน้ำให้ต่ำพอที่หาดใหญ่จะระบายน้ำลงไปได้เองตามธรรมชาติ
บทสรุปเพชรเม็ดงามอยู่ในก้นกระทะเสมอ
ภูมิประเทศแบบแอ่งกระทะมีข้อดีมหาศาลในการเป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจ ปัญหาไม่ได้เกิดจาก รูปร่างของเมือง แต่เกิดจากการขยายตัวที่ไปขวางทางน้ำ
ถึงเวลาที่หาดใหญ่ต้องใช้วิศวกรรมและการจัดการนำทาง หยุดโทษธรรมชาติ แล้วหันมาออกแบบเมืองให้สอดคล้องกับภูมิศาสตร์ เพราะประวัติศาสตร์พิสูจน์แล้วว่า ที่นี่คือทำเลที่ดีที่สุดในการเป็นศูนย์กลางของภาคใต้
อ้างอิง
– Taipei’s Flood Control Infrastructure (Erchong Floodway).
– Kyoto City Disaster Prevention Plan
__
#HeartYaiComeback #HugHeartYai
#CurioCity #HatyaiConnext #UrbanPlanning
#หาดใหญ่ #ภูมิศาสตร์เมือง